Phần lớn các lăng tẩm của vua Nguyễn đều được khởi dựng khi các ông vua đó còn đang trị vì. Do vậy, trong kiến trúc lăng tẩm có sự kết hợp giữa sống và chết, giữa đạo và đời. Lăng tẩm nào cũng có hai khu vực: khu lăng để chôn thi hài khi vua qua đời, và khu vực tẩm là nơi dành riêng cho nhà vua khi còn sống thỉnh thoảng đến du ngoạn, nghỉ ngơi. Đặc điểm này chỉ đến thời Nguyễn mới có. Chính vì lẽ đó mà những công trình kiến trúc mang nội dung sinh hoạt thường ngày cũng được xây dựng trong khu vực này. Nó như một hành cung thứ hai: các điện để làm việc, ăn, ngủ; minh lâu, đình tả, hồ đảo, vườn hoa để vua thưởng ngoạn cảnh đẹp và có cả viện cho cung tần mỹ nữ đến chầu hầu.

	Minh Lâu lăng Minh Mạng tiêu biểu với kiến trúc gỗ

Lăng Gia Long nằm giữa rừng thông bao la, bố cục dàn trải làm ba khu: lăng ở giữa, điện thờ ở bên phải và bia công đức ở bên trái. Các công trình gần gũi với kiến trúc truyền thống và hài hòa với cảnh quan xung quanh tạo nên một vẻ đẹp hùng tráng.

Lăng Minh Mạng thể hiện một quần thể kiến trúc trật tự nghiêm ngặt. Các công trình chính đều nằm trên trục đường Thần Đạo, từ dưới cao dần lên là cửa Đại Hồng Môn, Bi Đình, Hiển Đức Môn, điện Sùng Ân, Minh Lâu rồi đến lăng tọa lạc trên một gò đất cao. Hai bên đường Thần Đạo có tượng đá, sân vườn, cây cảnh, hồ, nước, cầu đường đối xứng với nhau từng đôi một, tạo nên một vẻ đẹp trang nghiêm mà sâu lắng.

	Lăng mộ Tự Đức giữa một không gian bao la

Lăng Tự Đức gồm khu điện thờ (nơi sinh hoạt của nhà vua khi còn sống) và khu bia mộ đặt gần nhau, cùng hướng ra con đường xuyên suốt chạy ngoằn ngoèo từ cửa Vụ Khiêm men theo bờ hồ Lưu Khiêm ở phía trước. Các công trình kiến trúc xen trong hoa lá, soi bóng xuống mặt hồ dịu êm và thơ mộng.

Lăng Khải Định thì trên núi Châu E không cây xanh, mặt nước. Tầng tầng lớp lớp kiến trúc dày đặc và choáng ngợp với một màu xám xi măng. Chỉ khi bước vào trong mới thấy được cái đẹp kì diệu trong trang trí nội thất. Những mảng tranh tường mang hình tứ linh, tứ quí ghép bằng gốm màu hết sức tinh xảo tạo nên những cảnh sắc rực rỡ, sinh động.

Các lăng khác cũng mang những vẻ đẹp khác nhau như lăng Thiệu Trị thanh thoát, lăng Đồng Khánh xinh xắn, lăng Dục Đức khiêm nhường. Tất cả đã tạo nên một quần thể lăng tẩm độc đáo cho xứ Huế.

Thanh Nguyên (Tổng hợp)